Σε αυτήν την ανάρτηση θα
ήθελα να ασχοληθώ με τα πορτρέτα Φαγιούμ και τη βιβλιογραφία που υπάρχει γι’
αυτά, έντυπη και διαδικτυακή.
Τα πορτρέτα Φαγιούμ είναι
μια ιδιαίτερη μορφή Τέχνης με δική της τεχνική, μοναδικά στο είδος τους ως ευρήματα,
ελκυστικά και αινιγματικά για το ευρύ κοινό. Έχουν μελετηθεί από
εξειδικευμένους επιστήμονες, οι οποίοι τα έχουν συνδέσει τόσο με την αρχαία ελληνική
Τέχνη όσο και με τη βυζαντινή αγιογραφία και τη νεοελληνική ζωγραφική με
χαρακτηριστικούς ορισμένους Νεοέλληνες ζωγράφους. Γι’ αυτό και τα διεκδικεί η
ελληνική Τέχνη, παρ’ όλο που από την άποψη της περιοχής όπου έχουν βρεθεί
εντάσσονται στην αιγυπτιακή Τέχνη.
Για μένα τα πορτρέτα
Φαγιούμ έχουν μια γοητεία, επειδή συναιρούν τις έννοιες της ζωής και του
θανάτου, έχουν δηλαδή μεταθανάτια χρήση διατηρώντας συνάμα μια ζωντάνια στην
απεικόνιση και τις μικρές της λεπτομέρειες. Καταφέρνουν, τελικά, να εισχωρήσουν
στη μνήμη και να «αναστήσουν» τα πρόσωπα ως γνήσιες προσωπικότητες που «προδίδονται»
από τα πορτρέτα τους.
Παρακάτω καταρτίζονται:
α) έντυπη βιβλιογραφία για τα πορτρέτα Φαγιούμ και β) δικτυογραφία για τα
πορτρέτα Φαγιούμ με κριτήριο επιλογής από την πληθώρα των ιστοσελίδων εκείνων
που παρέχουν τόσο πλούσιες πληροφορίες όσο και απεικονίσεις όσο το δυνατόν
περισσότερων πορτρέτων.
Α. Έντυπη βιβλιογραφία
Ελληνόγλωσση:
Αναγνωστάκη-Τζαβάρα, Ελευθερία (1998). Τα
αινιγματικά πορτρέτα του Φαγιούμ. Αθήνα: Ίδμων. (80 σελίδες)
Από τα πορτραίτα του Φαγιούμ στις απαρχές της Τέχνης
των βυζαντινών εικόνων (τρίτομο). Μια συμβολή για μιαν άλλη προσέγγιση. (1998) Ηράκλειο: Βικελαία Βιβλιοθήκη (Δήμος
Ηρακλείου). (254 σελίδες)
Γιαλουράκη, Σοφία (2008).
Τα πορτρέτα του Φαγιούμ και η μυστηριώδης
μις Τζούλια. Αθήνα: Ερευνητές. (156 σελίδες) (παιδικό)
Δοξιάδη, Ευφροσύνη (1997).
Πορτρέτα του Φαγιούμ. Αθήνα: Αδάμ. (250
σελίδες)
Δοξιάδη, Ευφροσύνη (1998).
Από τα πορτραίτα Φαγιούμ στις απαρχές της
Τέχνης των Βυζαντινών. Ηράκλειο: Βικελαία Βιβλιοθήκη (Δήμος Ηρακλείου).
Δοξιάδη, Ευφροσύνη (επιμ.)
(1998). Από τα πορτραίτα Φαγιούμ στις απαρχές
της Τέχνης των βυζαντινών εικόνων (δίτομο). Συμβολή για μιαν άλλη διάσταση.
Ηράκλειο: Βικελαία Βιβλιοθήκη (Δήμος Ηρακλείου). (170 σελίδες)
Κατσένης, Γιώργος (2009).
Πορτρέτα Φαγιούμ. Αθήνα: Ροές. (224
σελίδες)
Κορδής, Γιώργος (2001). Οι προσωπογραφίας του Φαγιούμ και η
βυζαντινή εικόνα. Αθήνα: Αρμός. (106 σελίδες)
Μπουλάκου, Αικατερίνη (2014).
Σπουδή στην ελληνική προσωπογραφία: από
την αρχαιότατα και τα πορτρέτα του Φαγιούμ έως τη γενιά του ’30. Διδακτορική
διατριβή. Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Σχολή
Φιλοσοφική. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. [2 τόμοι (Α' τόμος 333 σελίδες; Β'
τόμος 283 σελίδες)] Διαθέσιμο στο: https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/37506
(Τελευταία πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
Παναγιωτέρη, Ελευθερία (2004).
Φαγιούμ, η ανάλυση της μορφής αυτής της τέχνης από ιστορική, φιλοσοφική,
τεχνοτροπική άποψη, και το πέρασμά της και η επιρροή της στην καλλιτεχνική
έκφραση μεταγενέστερων εποχών στον ελληνικό χώρο. Πτυχιακή εργασία. Τ.Ε.Ι.
Αθήνας. Σχολή Γραφικών Τεχνών και Καλλιτεχνικών Σπουδών – Τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων
και Έργων Τέχνης. (48 σελίδες). Διαθέσιμο στο: http://hypatia.teiath.gr/xmlui/handle/11400/553
(Τελευταία πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
Πέππα, Ευσταθία (2018). Χρώμα σε νεκρικές προσωπογραφίες: Τα
πορτραίτα του Φαγιούμ από την αιγυπτιακή συλλογή του
Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου
Αθηνών αποκαλύπτουν τη «χρωματική τους επιδερμίδα». Ανάλυση με τη
βοήθεια φασματοσκοπικών μεθόδων. Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία. Πανεπιστήμιο
Αιγαίου. Διαθέσιμο στο: https://hellanicus.lib.aegean.gr/handle/11610/20751
(Τελευταία πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
Τσιγκάκου, Φανή-Μαρία (επιμ.)
(1998). Τα πορτραίτα του Φαγιούμ και η
γενιά του τριάντα στην αναζήτηση της ελληνικότητας / Fayum portraits and the
generation of the '30s. Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη. (72 σελίδες)
Χατζή, Γιολάντα (1998). Αίγυπτος. Οι Έλληνες ζωγράφοι του Φαγιούμ. Αθήνα:
Άμμος. (52 σελίδες)
Ξενόγλωσση:
Aubert,
Marie-France & Cortopassi, Roberta (1998). Portraits de l’ Egypte romaine. Paris, muse du Louvre, 5 Octobre 1998,
4 Janvier 1999. Paris: Musée du Louvre éd.
Aubert,
M.F., Cortopassi, R., Nachtergael, G., Asensi Amoros, V., Détienne, P.,
Pagès-Camagna, S. & Le Hô, A.S. (2008). Portraits
funéraires de l'Egypte romaine: cartonnages, linceuls et bois. Paris: Musée
du Louvre éd. (348 σελίδες)
Boilly,
Jean-Christophe (2000). L’Apostrophe
Muette: Essai sur les Portraits du Fayoum. Paris: Hazan.
Δοξιάδη, Ευφροσύνη (1995/2000). The mysterious Fayum Portraits: Faces from
Ancient Egypt. London: Thames and Hudson. (252 σελίδες)
Δοξιάδη, Ευφροσύνη (επιμ.)
(2019). Facing eternity. From the Fayum portraits to the
early Christian icons. Ηράκλειο: Βικελαία
Βιβλιοθήκη (Δήμος Ηρακλείου). (322 σελίδες)
Geoffroy-Schneiter,
Berenice (1999). Fayoum. Paris: Assouline.
Rondot,
Vincent, (2013). Derniers visages des
dieux d’ Egypte: Iconographies, panthéons et cultes dans le Fayoum hellénisé
des IIe-IIIe siècles de notre ère. Paris: Presses de l' université
Paris-Sorbonne / Éditions du Louvre.
Β. Δικτυογραφία
https://kostasvakouftsis.blogspot.com/2012/10/mystery-of-fayum-portraits.html
(αφιέρωμα του Κώστα Βακουφτσή με πολλές εικόνες πορτρέτων Φαγιούμ) (Τελευταία
πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
http://peritexnisologos.blogspot.com/2015/10/blog-post_4.html
(ιστοσελίδα με πληροφορίες από τον Γεράσιμο Γερολυμάτο μαζί με πολλές εικόνες
πορτρέτων Φαγιούμ συν βιβλιογραφία) (Τελευταία πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
http://peri-grafis.net/ergo.php?id=180
(ιστοσελίδα του Πάτροκλου Χατζηαλεξάνδρου με πολλές πληροφορίες και πολλές εικόνες
πορτρέτων Φαγιούμ) (Τελευταία πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/35-sygklonistika-portreta-fagioym
(αφιέρωμα που περιέχει πολλές
εικόνες πορτρέτων Φαγιούμ με ειδικές πληροφορίες σπάνιων περιπτώσεων αποτύπωσης
/ απεικόνισης) (Τελευταία πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
https://www.fractalart.gr/fayum-portraits/
(εμπεριστατωμένη παρουσίαση με πληροφορίες για καθεμιά από τα λίγα πορτρέτα Φαγιούμ
που συνοδεύουν το άρθρο από τη ζωγράφο Μαρώ Κάργα) (Τελευταία πρόσβαση: 14
Μαΐου 2021)
https://sites.google.com/site/harakostopoulou79/home/erga/keimena/phagioum
(διαδικτυακό άρθρο πάνω στη σχέση αρχαίας και νεοελληνικής ζωγραφικής με τα
φαγιούμ ως ενδιάμεσο στάδιο) (Τελευταία πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
https://www.blod.gr/lectures/ta-portraita-tou-fagioum/
(διάλεξη από τη Δοξιάδη Ευφροσύνη με τίτλο «Τα πορτραίτα του Φαγιούμ» στις 17
Φεβρουαρίου 2020 στο Ίδρυμα Μποδοσάκη συνοδευόμενη από 147 διαφάνειες, οι
οποίες σχολιάζονται κατά τη διάρκεια της παρουσίασης) (διάρκεια: 02:13:27) (Τελευταία
πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
https://www.youtube.com/watch?v=Qhj2L-ZRSWM
(βίντεο με εικόνες από πορτρέτα Φαγιούμ και παράλληλες πληροφορίες με τη μορφή
διάλεξης) (διάρκεια: 11:57΄) (Τελευταία πρόσβαση: 14 Μαΐου 2021)
https://www.youtube.com/watch?v=TecalWGnqjg
(εκπομπή της εκπαιδευτικής τηλεόρασης
ΕΡΤ με τίτλο «Τα πορτρέτα Φαγιούμ») (διάρκεια: 12:44΄) (Τελευταία πρόσβαση: 14
Μαΐου 2021)
Και μερικές πληροφορίες
για τη μαγευτική περιοχή της όασης Φαγιούμ για τους επίδοξους ταξιδιώτες που θα
θελήσουν να εξερευνήσουν τον τόπο-κοιτίδα των πρώτων δειγμάτων των πορτρέτων
Φαγιούμ:
https://www.iefimerida.gr/travel/oasi-fagioym-kala-krymmeno-mystiko-aigyptoy